Deense grenslinie op Unesco-lijst

Danevirke - Deense grens - slag bij Dybbol

 

 

Onlangs voegde Unesco de Danevirke toe aan de Werelderfgoedlijst. Ook begin 2017 was deze Deense verdedigingslinie uit de Vikingtijd in het nieuws. In Denemarken klonk ineens de roep om van dit deel van Sleeswijk terug te winnen op Duitsland. Ivo van Wijdeven bespreekt de ontstaansgeschiedenis van de Danevirke en de historische wortels van deze Deense wens.

 

 

Over de grens
Met de terugkeer van grenscontroles in Europa leeft ook het nationale verlangen naar het herwinnen van ooit verloren gebied aan de andere kant van die grens weer op. Irredentisme lijkt weer terug in de mode. Een bekend voorbeeld is de Hongaarse premier Viktor Orbán. Met bombastische toespraken werpt hij zich op als verdediger van Hongaren die als gevolg van het in 1920 gesloten Verdrag van Trianon in de buurlanden Slowakije, Roemenië en Kroatië wonen. Maar ook in het vredelievende Denemarken gaan stemmen op om het in 1864 verloren Sleeswijk weer los te weken van grote buur Duitsland.

 

2017: voorstel voor een groter Denemarken
In februari van vorig jaar haalde de vicevoorzitter van de rechts-populistische Deense Volkspartij (Dansk Folkeparti), de tweede partij van het land, de media in Duitsland en Denemarken met een voorstel voor een grenscorrectie: Søren Espersen verklaarde namelijk dat zijn partij voorstander is van ‘een Denemarken tot de Eider’, de rivier die midden door de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein loopt. ‘De geschiedenis staat niet stil,’ verklaarde Espersen, die er gelukkig wel bij aantekende dat de Deense tanks wat hem betreft in de garage konden blijven.

 

Danevirke
Espersens grenscorrectie zou de tijd meer dan 1200 jaar terugdraaien. In 811 sloten vertegenwoordigers van de Frankische keizer Karel de Grote en de Deense Vikingkoning Hemming een vredesverdrag op een klein eilandje in de Eider. Die rivier werd de grens tussen beide invloedssferen. De belangrijkste Deense verdedigingswerken, de Danevirke, kwamen echter 22 kilometer noordelijker: tussen de zeearm Schlei en de rivier de Treene, ten westen van de huidige stad Schleswig, bouwden de Denen een indrukwekkend systeem van wallen, grachten en palissades om buitenlandse invasies over land af te weren. Dat was nodig ook, want in de 10de eeuw vochten de opvolgers van Karel en Hemming diverse oorlogen uit om het hertogdom Sleeswijk. In 1027 begroeven de Heilig Rooms keizer Koenraad II en de Deense koning Knoet de Grote de strijdbijl: de Eider bleef de formele grens van het koninkrijk Denemarken.

 

Sleeswijk en Holstein
De macht van de Deense koningen reikte echter nog verder naar het zuiden. Ook het hertogdom Holstein was door middeleeuwse dynastieke verwikkelingen in Deense handen gekomen. Maar waar Sleeswijk onder de Deense kroon viel, was Holstein een leen van de Heilige Roomse keizer. Het maakte dus formeel deel uit van het Heilige Roomse Rijk. In de loop van de tijd gingen de Denen Sleeswijk en Holstein echter als één geheel zien. In 1460 verklaarde de Deense koning Christiaan I plechtig ‘dat se bliven ewich tosamende ungedelt’. Aangezien de Deense koningen trouw hun plichten als leenmannen vervulden, maakten de keizers van het Heilige Roomse Rijk zich geen zorgen. Ook de Deense, Duitse en Friese inwoners van het moerassige gebied vonden het allemaal wel best.

 

 Daneverke - Deense grens - twee kaartjes 2

Links: Kaart met onder meer de rivier de Eider en daarboven de Deens-Duitse grens. Bron: www.maps-for-free.com 

Rechts: Kaart met in donkerbruin de Danevirke.  

 


Groeiend nationalisme
Dit arrangement werd pas weer punt van discussie in de loop van de 19de eeuw. Overal in Europa liepen de gemoederen hoog op door groeiend nationalisme. Op het Congres van Wenen (1814-1815), toen de grote Europese mogendheden de internationale machtsbalans probeerden te herstellen na de Napoleontische oorlogen, waren Sleeswijk en Holstein weliswaar opnieuw toegewezen aan de Deense koning.

 

‘Eiderdenen’ versus Duitsgezinden
Beide hertogdommen waren met de groei van de steden sinds de Middeleeuwen echter steeds verder ‘verduitst’. Ten zuiden van de lijn Tondern-Flensburg werd voornamelijk Duits gesproken, de taal van de elite en de welvarende middenstand. De Duitstalige bevolking van Zuid-Sleeswijk en Holstein voelde zich cultureel en economisch nauw verwant aan de Duitse Bond, een ruim veertig Duitse staten tellende losse statenbond. Deense nationalisten zagen met lede ogen aan hoe de taalgrens was opgeschoven van de Eider naar het noorden. Zij pleitten voor een volledig ‘Deens’ Denemarken met de Eider als historische zuidgrens en waren bereid ‘Duits’ Holstein aan de Duitse Bond te laten.

 

Duits-Deense Oorlogen
De Duitsgezinden in Sleeswijk en Holstein adopteerden juist het oude motto van Christiaan I uit 1460: ‘ewich ungedelt’. Zij riepen de onafhankelijkheid van het verenigde Sleeswijk-Holstein uit toen het er in het tumultueuze revolutiejaar 1848 op leek dat de nieuwe Deense koning Frederik VII de eisen van de ‘Eiderdenen’ zou inwilligen. Het ultieme doel was aansluiting bij de Duitse Bond, maar ondanks militaire steun van Pruisen, het machtigste lid van de Bond, mislukte dat. De Eerste Duits-Deense Oorlog volgde...

 

Hoe verging het de Deense troepen zie in de 19de eeuw opnieuw achter de Danevirke verschansten? Hielden de Danevirke stand? En hoe serieus is het voorstel voor een groter Denemarken?
Lees het in ons juli-augustus-nummer, nu in de winkel!

 

afbeelding: De heldhaftig weergegeven Denen bij de slag bij Dybbøl in 1864, door Vilhem Rosenstand.

Aanmelden nieuwsbrief