Ontsnappen aan de nazi's: twee vluchtroutes uit bezet gebied

Schippers4

 

Tijdens de Duitse bezetting is het vele honderden Joden gelukt om uit Nederland en België het neutrale Spanje of Zwitserland te bereiken. Ze kregen hulp van organisaties die met een internationaal netwerk van vrijwilligers ontsnappingsroutes op poten zetten. Hans Schippers belicht er twee.

 

Dutch-Paris Group

Tussen de socialist Joop Westerweel en de in Lyon wonende Nederlandse zakenman Jean Weidner bestonden weinig overeenkomsten, behalve dat ze beiden mensen hielpen ontsnappen uit bezet gebied: Westerweel leidde een later naar hem genoemde groep en Weidners organisatie kreeg de naam Dutch-Paris Group. De twee aanvoerders hadden echter wel hun afkomst gemeen: het milieu van kleine protestantse kerken die zich oriënteerden op het Oude Testament en positief tegenover Joden stonden. Jean Weidners vader was docent aan het college van de zevendedagsadventisten in Collonges-sous-Salève in de Haute Savoie, dicht bij de Zwitserse grens. Jean zelf was ook een diepgelovig man. Joop Westerweels vader was in Zutphen een voorman binnen de Vergadering van Gelovigen. Joop brak al jong met deze kerk, maar zijn opvattingen waren er wel door beïnvloed.

 

Gezeten burger verus non-conformist
De verschillen tussen beide verzetsmannen zijn echter opvallender. Het waren in feite tegenpolen. Jean Weidner (geboren in 1912 als Johan) was een gezeten burger, een textielhandelaar met goede relaties in kringen van ambtenaren en zakenlui. Via de kerkelijke hulp aan Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk rolde hij in het begin van de oorlog in het verzetswerk. De Nederlandse honorair consul in Lyon stuurde vanaf begin 1942 Nederlands-Joodse vluchtelingen die bij hem om hulp aanklopten, naar Weidner toe. Hij was de ideale persoon om hen via Annecy en over de bergen naar Zwitserland te helpen: hij was opgegroeid in de grensstreek, kende de omgeving goed en had een dekmantel voor regelmatige reizen naar Zwitserland, want zijn vrouw woonde er. Om achterdocht te voorkomen opende hij ook een textielzaak in Annecy. Hij wist welke ambtenaren en politiemensen aan weerzijden van de grens betrouwbaar waren.

 

Rebel & non-conformist 
Joop Westerweel, geboren in 1899, was in politiek en sociaal opzicht Weidners tegenpool. Hij was al jong overtuigd socialist ter linkerzijde van de SDAP. In Indië, waar hij enige tijd als onderwijzer werkte, zat hij een paar maanden gevangen wegens zijn weigering om militiedienst te doen. Hij werd uitgewezen naar Nederland, waar hij op lagere scholen in volksbuurten ging werken en later op de Werkplaats Kindergemeenschap, de onorthodoxe school van Kees Boeke in Bilthoven waar leerlingen veel inspraak hadden. Vrouwenaffaires leidden tot zijn vertrek daar, waarna hij hoofd van de Montessorischool in Rotterdam werd.
Westerweel was een rebel en non-conformist. Zich neerleggen bij de Duitse bezetting kon hij niet. Hij protesteerde tegen het ontslag van Joodse ambtenaren en pleegde meer van zulke individuele verzetsacties. Zo ging hij eind juli 1942 in op een verzoek van een Joodse oud-collega van de Werkplaats: kon Westerweel helpen om 50 Palestinapioniers te laten onderduiken, die in een tehuis in Loosdrecht woonden? Dit waren meest socialistische Joodse mannen en vrouwen van rond de twintig die eind jaren '30 uit Duitsland en Oostenrijk naar Nederland waren gevlucht om hier een landbouwopleiding te volgen en zich daarna in Palestina te vestigen. Samen met enkele voormalige collega's uit Bilthoven lukte het Westerweel de pioniers in de loop van augustus onder te brengen.

 

Zwitserland wordt onbereikbaar
Verscheidene onderduikgevers wilden echter slechts korte tijd meewerken. Andere adressen waren er niet, zodat Westerweel najaar 1942 acht pioniers voor veel geld door mensensmokkelaars naar Zwitserland liet brengen. Er waren in de eerste oorlogsjaren veel individuen en clubjes die Joden naar Zwitserland smokkelden. Sommige daarvan vroegen grote bedragen en verraadden de Joden, soms ook voor geld. De pioniers vielen in handen van zo'n groep. Ze werden in Brussel gearresteerd en naar kampen in door de Duitsers bezet Polen gedeporteerd. De Westerweelgroep besloot voortaan alles zo veel mogelijk te zelf doen. Pionierleider en naaste medewerker van Westerweel, Joachim 'Shushu' Simon, ging in Frankrijk uitzoeken hoe de route moest lopen naar Zwitserland, maar kwam erachter dat dit door de Duitse bezetting van Vichy-Frankrijk in november 1942 veel moeilijker was geworden. Hij vertelde dit in Nederland en vertrok daarna opnieuw naar Frankrijk om met hulp van zionistische organisaties een weg naar Spanje te vinden. Op de terugweg viel hij echter aan de Belgisch-Nederlandse grens in Duitse handen. Om zijn makkers niet te verraden, sneed hij zich de polsen door en overleed hij.

 

De domineeslijn
Ook Jean Weidner ervoer dat vluchten naar Zwitserland niet meer te doen was. De grensbewaking werd eind 1942 scherper. De Zwitsers stuurden bovendien veel vluchtelingen terug, waarna ze in Duitse handen vielen. Hijzelf werd aan de grens door Franse gendarmes gearresteerd en zwaar mishandeld.

 

Maar Weidner gaf niet op. Hij zette een nieuwe vluchtroute op, en of hij succesvol was lees je in het meinummer van Geschiedenis Magazine, nu in de winkel! 

 

Afbeelding: Naast diverse Nederlandse straten is er in Israël ook een park naar Joop Westerweel vernoemd, en staat in stadsdeel De Baarsjes een lagere school die zijn naam draagt.  

Aanmelden nieuwsbrief