'Make Rome great again!'

Rome

 

Herstel van het glorieuze nationale verleden - met dit wenkend perspectief proberen populisten in binnen- en buitenland hun aanhang te verleiden. Zo wilde de Italiaanse dictator Mussolini de stad Rome letterlijk weer groot maken. Arthur Weststeijn laat zien hoe zijn nieuwbouwwijk in klassieke stijl het fascisme moest bezegelen.

 

Universele beschavingsmissie 

In 1935, als het fascistische bewind van Benito Mussolini na ruim tien jaar dictatuur stevig gegrondvest is, vat de Duce samen met zijn partijkader het plan op om een grote wereldtentoonstelling te organiseren in Rome ter meerdere eer en glorie van zijn regime. De politieke en artistieke pretenties van Mussolini reiken ver: met de komst van het fascisme is de bloeiperiode van het ‘derde Rome’ aangebroken. Dit is het nieuwe Rome dat opnieuw de stad tot het onbetwiste centrum verheft van mondiale macht en cultuur, op de ruïnes van de klassieke oudheid (het ‘eerste Rome’ van de keizers) en in lijn met de universele beschavingsmissie van de katholieke kerk (het ‘tweede Rome’ van de pausen).

 

 

Olympische Spelen der beschavingen
Het ‘derde Rome’ moet weerspiegeld worden in een grootscheepse expositie voor een internationaal publiek, een wereldtentoonstelling zoals in Londen, Parijs en Berlijn waar deelnemende landen in eigen paviljoens hun modernste technische vindingen presenteerden en lieten zien hoe ver ze ontwikkeld waren op sociaal, economisch en cultureel gebied. Fascistisch Italië gaat de strijd graag aan: Mussolini ziet een heuse Olimpiade delle Civiltà voor zich, Olympische Spelen der beschavingen, waarbij de Italiaanse cultuur als vanzelfsprekend als winnaar uit de bus komt. De tentoonstellingswijk in Rome moet deze Italiaanse superioriteit zo groots mogelijk verbeelden.

 

Hoofdstad van een wereldrijk

De bestaande plattegrond van Rome is al flink overhoopgehaald door Mussolini’s bouwmeesters: overal in de stad wordt gebouwd en gesloopt, gigantische overheidsgebouwen verrijzen om de macht van het regime uit te dragen, woonwijken gaan tegen de vlakte om plaats te maken voor brede boulevards die uitzicht moeten bieden op de resten van Romes roemruchte geschiedenis. Zo komt er in het hart van de stad, tussen het Colosseum en Mussolini’s eigen kantoor op het Piazza Venezia, een brede weg dwars over de antieke Keizerfora om de vermeende band tussen het klassieke verleden en het fascistische heden voor altijd in het stratenpatroon te verankeren. Aristotle Kallis schreef erover in zijn The Third Rome, 1922-1943: The Making of the Fascist Capital (2014).
De aspiraties van het regime worden nog eens versterkt als Italiaanse troepen in 1936 Abessinië (Ethiopië) veroveren en zo het Romeinse imperium in ere menen te herstellen. Rome is opnieuw de hoofdstad van een wereldrijk, en dit moet bezegeld worden.

 

Het fascisme permanent tentoongesteld
Datzelfde jaar komen Mussolini’s stadsplanners, architecten en ingenieurs bij elkaar om op een nog onontgonnen terrein enkele kilometers ten zuiden van de stad een geheel nieuwe wijk te laten verrijzen waar het fascisme permanent zal worden tentoongesteld. Het streefjaar voor de oplevering is 1942, twintig jaar na de fascistische machtsgreep. Het project EUR (Esposizione Universale di Roma) is geboren.
Architecten van allerlei pluimage verdringen zich direct om een van de prestigieuze ontwerpopdrachten voor de EUR binnen te slepen. De totalitaire verleiding van het fascisme is vanaf het begin moeilijk te weerstaan voor veel Italiaanse kunstenaars, die in Mussolini’s revolutionaire nieuwe orde de politieke pendant menen te ontwaren van een permanente revolutie in de kunst en architectuur.

 

Geen steen zonder de Duce

Toonaangevende kunstenaars zoals Filippo Marinetti en Mario Sironi zien het fascisme als een bij uitstek moderne beweging die een synthese tot stand brengt tussen individu en collectief, een ‘derde weg’ tussen de extremen van de parlementaire democratie en het communisme. En omdat het fascisme modern is, kan de moderne kunst niet anders zijn dan fascistisch, is de heersende gedachte.
Ook architecten zoals Adalberto Libera en Giuseppe Pagano prediken dynamiek, daadkracht en durf, de overwinning van de jeugd op de gezapige ornamentiek van eerdere generaties die geen toekomstgerichte architectuur ontwikkelden. De meest vooruitstrevenden onder hen tooien zich met de naam ‘rationalisten’ om voor eens en altijd af te rekenen met de bedeesde sentimentaliteit van de Romantiek en de belle époque. In het nieuwe regime vinden ze een welwillende opdrachtgever. Overal in Italië verrijzen strakke, moderne bouwwerken, met name openbare gebouwen met een uitgesproken publieke functie zoals postkantoren, treinstations en sportcomplexen. Dit zijn bij uitstek de plekken waar het fascistische bewind de nieuwe sociale orde verbeeld wil zien. Architecten behouden daarbij vrij veel artistieke vrijheid, al kan er geen steen worden gelegd zonder het uiteindelijke fiat van de Duce zelf.

 

Hoe ging het verder met Mussolini's wilde verbouwplannen van Rome? Je leest het in ons juli-nummer, nu in de winkel! 

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: