Eerste Internationale Vrouwendag

Internationale-vrouwendag-amsterdam-646x350

 

Bij ‘Internationale Vrouwendag’ horen demonstraties en oproepen tot wezenlijke maatschappelijke verandering. Zet daar Moederdag tegenover: ontbijt op bed, een nuttig cadeau of misschien luxe lingerie voor vaders plezier, en dan moet moeder naar de keuken. Eigenlijk alleen commercieel interessant. Twee uitersten, zou je zeggen. Toch hebben beide dagen hun oorsprong in de 19de-eeuwse vrouwenbeweging. Aan hun wieg stond het denkbeeld dat vrouwen de samenleving op een hoger plan kunnen brengen. Maar hoe moesten ze dat aanpakken? Vrouwen hoorden thuis. Hooguit waren ze onderwijzeres.

 

Damescomités
Daar had de vrouwenbeweging iets op gevonden. Zonder (voorlopig) te tornen aan de scheiding tussen een publiek mannen- en een privaat vrouwenterrein: als moeder en als docent konden vrouwen hun stempel op de samenleving drukken. Daarnaast moesten ze overal zeggenschap claimen waar het welzijn van het gezin in het geding was. Vooral dit laatste bleek een handig argument. Het bracht veel onderwerpen binnen het bereik van damescomités: van alcoholmisbruik tot sanering van sloppenwijken en afschaffing van slavernij. Doorredenerend eisten zij ook toegang tot de politieke arena. Want het stadsbestuur of zelfs de landelijke regering kwam toch feitelijk neer op het beheren van een groot en ingewikkeld huishouden?

 

Anjers
Moederlijkheid kon, met andere woorden, dienen als breekijzer. Zo organiseerde de Amerikaanse pacifiste Julia Ward Howe vanaf 1870 tien maal een Moederdag, tegen de oorlog: moeders tegen de slachting van echtgenoten en zonen. De hedendaagse moederdag gaat echter vooral terug op de Mother’s Day Work Clubs van Ann Marie Reeves Jarvis uit West-Virginia. Dat waren hulpbrigades voor arme zieke plaatsgenoten. Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog verzorgden deze clubs gewonde soldaten van beide kampen. Nadien hield Jarvis Mother’s Friendship Days voor families die door de oorlog van elkaar vervreemd waren, met als devies: kun je geen liefde opbrengen voor de voormalige vijand, denk aan je moeder en warme gevoelens voor algemeen gebruik komen los. Jarvis’ dochter Anna voerde ter nagedachtenis van haar moeder een campagne voor een officiële nationale Moederdag onder het motto: de hoeksteen van het gezin is ook hoeksteen van de samenleving. Vanaf 1914 vierde Amerika Moederdag, het buitenland volgde snel. Maar ondanks Jarvis’ bedoelingen was het meteen al geen dag waarop moeder haar maatschappelijke betrokkenheid laat zien, maar een waarop zij met spulletjes in het zonnetje wordt gezet. Want hoe gaan die dingen. Anna Jarvis sierde in 1908 haar eerste Moederdagbijeenkomst op met anjerboeketten. Anderen imiteerden dat, en binnen enkele jaren steeg tegen mei de prijs van anjers. Moederdag werd een ideaal aanknopingspunt voor ansichtkaartendrukkers en chocoladefabrikanten. Jarvis protesteerde tegen deze commercialisering, maar die kon nauwelijks als een verrassing komen: warenhuisgigant John Wanamaker had haar campagne gefinancierd.

 

Baarstaking
De activistische herkomst van Moederdag is vergeten. De Internationale Vrouwendag daarentegen heeft wel een strijdvaardig aura. Het is geen toeval dat Moederdag zijn hoogste vlucht heeft genomen in Amerika, terwijl de Internationale Vrouwendag decennialang alleen in de Sovjet-Unie en haar satellietstaten is gevierd. De Internationale Vrouwendag ontstond als socialistische traditie. Socialisten hielden ervan om op vaste dagen, zoals 1 mei, saamhorigheid te vieren en politieke eisen te formuleren. Dan werd er gestaakt en waren er demonstraties. Op initiatief van Clara Zetkin van de Sociaal-Democratische Partij van Duitsland was er op 18 (niet 8) maart 1911 voor de eerste keer in verschillende landen zo’n ‘rally’ voor vrouwenkiesrecht en economische gelijkheid. Nederland volgde in 1912. Internationale Vrouwendag zou elk jaar terugkeren. De datum stond niet vast, die keuze werd om de lieve vrede te bewaren aan de nationale (mannelijke) partijbesturen overgelaten. Tijdens de Eerste Wereldoorlog benadrukten spreeksters op Internationale Vrouwendagen machteloos het morele recht van vrouwen om in te grijpen als mannen er een potje van maakten. De eenakter War Brides (1915) van Marian Craig Wentworth verkende de optie van een baarstaking zolang vrouwen geen zeggenschap hadden over oorlogvoering - geheel in de geest van Julia Howe, die in haar Mother’s Day Proclamation van 1870 met zoveel woorden tot een seksstaking opriep om mannen aan hun verstand te peuteren dat oorlog slecht is: ‘Our husbands will not come to us, reeking with carnage, for caresses and applause.’

 

Mythe
Pas na de oorlog kwam er vrouwenkiesrecht. Daarmee verminderde in het Westen de behoefte aan een vrouwendag. Het enthousiasme daalde echter vooral omdat de communisten de dag min of meer kaapten. Hierin speelde opnieuw Clara Zetkin een sleutelrol. Zij was communist geworden. Doordat ze de leiding bleef houden van het Internationale Vrouwensecretariaat dat de vrouwendagen organiseerde, kwamen die onder communistische vleugels. Uit Zetkins koker kwam het voorstel om er 8 maart als vaste datum voor te nemen. Op die dag in 1917 waren textielarbeidsters in Sint-Petersburg de straat opgegaan uit protest tegen de honger en ellende die de oorlog veroorzaakte. Dit liep uit op de algemene werkstaking die als begin van de Russische Revolutie geldt. In 1922 gaf Lenin haar haar zin. 8 maart kwam op de communistische feestdagenkalender als Internationale Vrouwendag. Met als gevolg dat bijna niemand in het Westen het meer vierde. Daar waar het wel gebeurde, was de behoefte om associaties met het communisme te doorbreken zo groot dat de mythe in omloop kwam dat de datum 8 maart teruggaat op een (fictieve) bruut uiteengeslagen staking van New Yorkse textielarbeidsters op 8 maart 1857.

 

In ere hersteld
Pas in de jaren '60 zagen Amerikaanse vrouwen weer de zin van een gezamenlijk actiedag. Na 1975, toen de VN de dag in het kader van het Internationale Jaar van de Vrouw gingen ondersteunen, werd de traditie overal in ere hersteld. Intussen was die in het Oostblok allang al verwaterd. Burgers werden geacht op 8 maart in sovjetstijl een eresaluut te brengen aan de heroïsche proletarische arbeidster, zo ronkte het Politbureau in 1965 toen het 8 maart zelfs tot algemene vrije dag bombardeerde. Thuis ging het er niet zo politiek aan toe. 8 maart werd geleidelijk een dag waarop mannen met ontbijt op bed en een bloemetje hun waardering tonen voor de vrouw in hun leven. Niet veel anders dus dan Moederdag.

 

Dit artikel, geschreven door Marianne Mooijweer, verscheen eerder in Geschiedenis Magazine 2/2011. 

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: