Luthers in de Lage Landen

kuijpers5

 

Lutheranen bleven trouw aan de koning van Spanje en hadden het eerst moeilijk in de calvinistische Republiek. Erika Kuijpers legt uit hoe de kerk halverwege de 17de eeuw toch de derde religie van het land kon worden.

 

Bijbels humanisme 
De nieuwe leescultuur die opkwam in de 15de eeuw speelde een grote rol in wat Luther, zijn voorgangers en medestanders dreef. Dat was niet louter protesteren tegen misstanden: de eigen vroomheid stond centraal. Mensen waren op zoek naar de ware weg tot God en naar nieuwe manieren om hun religieuze leven vorm te geven. In de verstedelijkte Nederlanden was door de hoge dichtheid van scholen en boekverkopers de geletterdheid hoog. Mensen lazen en bespraken zelf thuis en in kleine kring religieuze werken. De Bijbel werd al in 1477 in het Nederlands gedrukt. Het Bijbels humanisme, dat ook door Erasmus werd uitgedragen, vond niet alleen weerklank onder de geestelijkheid maar ook onder ontwikkelde leken.

 

Lutherse Bijbelvertaling in het Nederlands 
Geen wonder dat ook de werken van Luther een heel belangstellend publiek vonden in de Noord- en Zuid-Nederlandse steden. Antwerpen vervulde daarin een spilfunctie. Luther was in de kloosterorde geweest van de augustijnen en zijn ideeën werden verspreid via zijn vrienden en leerlingen binnen diezelfde orde. Het augustijnenklooster in Antwerpen werd geleid door een serie priors die allemaal persoonlijk bevriend waren met Luther en die al snel zijn hervormingsideeën begonnen toe te passen en uit te dragen. Antwerpen was ook een belangrijk centrum van Lutherse aanhang omdat deze grote handelsstad nauwe commerciële betrekkingen had met Duitse steden. Er was een omvangrijke gemeenschap van Duitse kooplieden, en bovendien was het aantal drukkers en boekhandels er uitzonderlijk hoog. Al vanaf het voorjaar van 1518 kwamen de geschriften van Luther hier in omloop en in 1523 verscheen een Lutherse Bijbelvertaling in het Nederlands.

 

'Luterie' 
Intussen had de Paus in 1520 Luthers leer verboden, waren zijn geschriften in het openbaar verbrand en werd Luther zelf op de Rijksdag in Worms in 1521 veroordeeld. Ook de stadsbesturen in Nederlandse steden namen allerlei maatregelen maar zonder al te veel succes. Juist heterodoxe boeken vonden onder de toonbank gretig aftrek. In 1523 werden twee Antwerpse augustijner broeders wegens ‘luterije’ op de Grote Markt in Brussel verbrand. Luther schreef daarop een ballade gericht tot de geloofsbroeders van deze eerste twee lutherse martelaren. Overheden in de Habsburgse Nederlanden gebruikten de term ‘luterie’ in de eerste halve eeuw van de Reformatie voor alle protestantse stromingen. Naast Luthers geschriften kwamen ook die van Zwingli, Melanchton, Calvijn en anderen in omloop. Van echte gemeenschapsvorming - een kerkelijke gemeente met een predikant en een bestuur en een vastgelegde geloofsbelijdenis - kwam het pas veel later, zeker bij de lutheranen omdat Luther zijn volgelingen gehoorzaamheid gebood aan de wettige overheid. Wie leefde onder een katholieke vorst moest geduld hebben of eventueel emigreren, clandestiene kerken waren uit den boze. Lutheranen in de Nederlanden kwamen dus wel bij elkaar om te lezen en te bidden, maar gingen naar de katholieke kerk om hun kinderen te laten dopen en voor de eucharistie.

 

1566. De Beeldenstorm
Calvijn dacht anders over overheden. Volgens hem kwam gehoorzaamheid aan God op de eerste plaats wanneer de vorst een tirannieke onderdrukker van goede christenen was, en hen verhinderde Gods geboden te gehoorzamen. Rond 1560 was het calvinisme in Vlaanderen en Brabant uitgegroeid tot een grote beweging. In de onvrede over de repressie door de Habsburgse vorst gingen zij wèl over tot gemeentevorming. Ze stelden predikanten aan, doopten kinderen en vierden het avondmaal. Gereformeerde predikanten trokken in het open veld ongehoorde massa’s toehoorders die uiteindelijk in het ‘wonderjaar’ 1566, al dan niet gewelddadig, vrijheid van geloof en het gebruik van kerkgebouwen opeisten: de Beeldenstorm. De lutheranen moesten machteloos toezien hoe de gereformeerden de macht grepen en hun 'marktaandeel' geleidelijk inpikten.. 


Hoe ging het verder met deze lutheranen? Lees het in ons februarinummer die nu in de winkel ligt! 

 

Afbeelding: Eerste Lutherse kerk aan het Spui. (Jan Ekels, ca. 1750)

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: